Op deze pagina vind je de opbrengsten van de Community of Practice over de arbeidsmarkt voor zzp’ers in de culturele en creatieve sector. Makers, onderzoekers en beleidsmakers kwamen meerdere keren samen in de bibliotheek van de Boekmanstichting om ervaringen, inzichten en vragen rond zelfstandig werken te delen.

Je kunt hier luisteren naar de driedelige podcastserie Fair Enough?!, de belangrijkste thema’s uit de gesprekken verkennen — zoals de kunstenaarsmentaliteit, eerlijke kennisdeling en solidariteit in de sector — en de gespreksverslagen downloaden. Daarnaast vind je hier doorlinks naar relevante onderzoeken, data uit de Cultuurmonitor en praktische tools van Platform ACCT en de Fair Practice Code.

De arbeidsmarktpositie van zelfstandigen in de kunst- en cultuursector staat onder druk. Het is een breed onderkend vraagstuk. Toch komt het zelden voor dat makers of uitvoerend kunstenaars daadwerkelijk aan tafel zitten met vertegenwoordigers van fondsen of beleidsmakers om openlijk te bespreken hoe hun dagelijkse praktijk eruitziet en hoe keuzes, al dan niet onder druk, tot stand komen.

Welke zorgen zitten er in de hoofden van de makers tijdens een creatief proces? Hoe zijn wet en regelgeving van invloed op het functioneren van een cultureel ondernemer, op het verdelen van subsidies en op het schrijven van beleid? Wie bezit welke kennis en waar ligt de verantwoordelijkheid om inzichten en ervaringen te delen met een nieuwe generatie cultuurprofessionals?  

Voor deze Community of Practice (CoP) rondom het thema arbeidsmarkt voor zzp’ers brachten we zes makers, vijf onderzoekers/onderwijsprofessionals en drie beleidsmakers samen voor vier inhoudelijke gesprekken rond één centrale vraag:  

“Hoe maken we de arbeidsmarkt voor culturele zzp’ers toekomstbestendiger en eerlijker?” 

Fotografie: Marijne Tesser

Hieronder vind je de vier inhoudelijke rondetafelgesprekken van de Community of Practice (CoP). Juist de vorm van deze tafelgesprekken bleek waardevol, omdat ze de dagelijkse praktijk en bijbehorende dilemma’s concreet en invoelbaar maakten. Recht tegenover elkaar, ieder vanuit een eigen praktijk.

De gesprekken werden geleid door Marijne Tesser, zelfstandig adviseur communicatie, strategie en beleid. De gespreksverslagen werden verzorgd door journalist Sarah Haaij.

Anne Hendriks (Beleidsmaker), Martijn Arnoldus (Onderzoeker), Vera Bonder (Kunstenaar/Maker), Eva Broekmann (Onderzoek/Kunstenaar), Julia Steenhuisen (Redacteur/Maker), Marloes Shami-Van Houten (Kunstenaar/Maker/Docent), Teun van Irsel (Beleidsmaker), Ellen Loots (Onderzoeker/Docent), Marc Prüst (Onderzoeker), Paul Rutten (Onderzoeker/Docent), Frank Vermast (Kunstenaar/Maker/Docent), Carolien Weerstand (Kunstenaar/Maker), Rogier Wennink (Arbeidsrechtjurist/Beleidsmaker), Ying Yi Wu (Kunstenaar/Maker).

Aflevering 1: De kunstenaarsmentaliteit

In de eerste aflevering van deze driedelige serie gaan we in op de kunstenaarsmentaliteit.  Marijne Tesser gaat in gesprek met Maartje Stapel (beeldend kunstenaar en tot voor kort werkzaam voor een galerie), Martijn Arnoldus (onderzoeker) en Noud van de Rhee (programmamanager Platform ACCT).

Intrinsieke motivatie en toewijding maken makers veerkrachtig, maar versterken ook structurele kwetsbaarheid. Waarom accepteren makers onderbetaling? Wanneer wordt passie zelfopoffering? En wie draagt verantwoordelijkheid voor fair pay en fair practice?  

Onderwerpen die aan bod komen: 

• Een “race to the bottom” 

• Symbolisch gratis werk 

• Verantwoordelijkheid van ervaren makers 

• Fair pay versus projectomvang 

• Mentale en fysieke duurzaamheid 

Aflevering 2: Fair knowledge

In de culturele sector circuleert veel kennis, van financiering tot auteursrechten en beleid. Maar bereikt die kennis ook de zzp’er op de werkvloer?Onder de noemer fair knowledge onderzoeken we wie toegang heeft tot kennis en hoe die eerlijker en praktischer gedeeld kan worden. Host Marijne Tesser spreekt met Eva Broekmann(woordkunstenaar en student), Marc Prüst (onderzoeker en docent) en Maxime van Haeren (onderzoeker) over de kloof tussen kennis en praktijk.

Onderwerpen die aan bod komen:

• Toegang tot kennis voor startende en werkende zzp’ers
• Delen van expertise tussen instellingen, onderzoek en praktijk
• Praktische toepasbaarheid van bestaande modellen en tools
• De rol en taak van het kunstvakonderwijs in kennisdeling
• Manieren om kennisdeling eerlijker en inclusiever te maken

Aflevering 3: Solidariteit

In een sector waar verantwoordelijkheid vaak versnipperd raakt, is solidariteit geen vanzelfsprekendheid maar een noodzaak. In deze aflevering van Fair Enough?!, voortgekomen uit de Community of Practice van de Boekmanstichting en Platform ACCT, verkent host Marijne Tesser samen met Anne Hendriks (fair practice specialist bij het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie), Marloes van Houten (choreograaf, danser en programmadirecteur Creative Arts Therapies bij de Hogeschool Utrecht) en Helleke van den Braber (hoogleraar mecenaatstudies aan de Universiteit Utrecht). hoe gedeelde verantwoordelijkheid en collectieve solidariteit vorm kunnen krijgen in de praktijk.

Onderwerpen die aan bod komen:

• Collectieve solidariteit en gedeeld risicodragen
• Verantwoordelijkheid binnen het bestaande systeem
• De rol van fair practice en sectorbrede afspraken
• Intergenerationele steun en kennisdeling
• Ruimte voor structurele verandering zonder overbelasting van makers

Hoeveel zelfstandigen werken er in de culturele en creatieve sector? De culturele arbeidsmarkt kent een relatief groot aandeel zelfstandigen, zo blijkt uit cijfers van de Cultuurmonitor (2025). In Nederland groeide het aantal zelfstandigen in de gehele arbeidsmarkt van 960.000 in 2010 naar 1,4 miljoen in 2024. Binnen de culturele en creatieve sector was de groei nog sterker: +74% in dezelfde periode.

Ter vergelijking: In 2010 werkten ongeveer 92.800 zelfstandigen in de sector. In 2024 waren dat er 161.490. Vooral in de deelsector kunsten is de groei sterk: hier nam het aantal zelfstandigen met 87% toe en bevindt zich inmiddels het grootste aandeel zelfstandigen van de gehele sector. Uit de monitor kunstenaars blijkt bovendien dat 56% van de kunstenaars als zelfstandige werkt, terwijl dit bij andere creatieve beroepen ongeveer 1 op de 3 is.

Bron: Cultuurmonitor, themapagina beroepspraktijk (update cijfers vanaf 13 april 2026)

In vergelijking met andere Europese landen behoort Nederland tot de landen met het hoogste aandeel zelfstandigen in de culturele sector.

Wie werken er als zelfstandige?
Onderzoek naar achtergrondkenmerken van zelfstandigen in de culturele sector laat zien dat:

• 75% van Nederlandse herkomst is
• 54% man is (al groeit het aandeel vrouwen)
• De meeste zelfstandigen tussen 35 en 65 jaar oud zijn

Sinds 2017 groeit het aandeel vrouwelijke zelfstandigen en neemt ook het aandeel werkenden boven de 65 jaar toe.

Bron: Cultuurmonitor, themapagina beroepspraktijk (update cijfers vanaf 13 april 2026)

Kenmerken van cultureel werk
Werk in de culturele sector wordt vaak gekenmerkt door:

• Projectmatig werk
• Tijdelijke contracten
• Freelance opdrachten
• Meerdere inkomstenbronnen
• Een zogeheten portfolio carrière

Veel werkenden combineren verschillende rollen en opdrachten tegelijk. Deze gemengde beroepspraktijk kan ruimte bieden voor flexibiliteit en creativiteit, maar brengt ook onzekerheid en administratieve complexiteit met zich mee. Daarnaast is succes in de culturele sector moeilijk voorspelbaar: makers en organisaties weten vooraf niet welke projecten publiek of financieel succesvol zullen zijn. Dit maakt het werkveld dynamisch, maar ook onzeker.

Inkomen en bestaanszekerheid
Het inkomen van kunstenaars ligt gemiddeld lager dan dat van andere werkenden in Nederland. Tegelijkertijd vormt artistiek werk gemiddeld ongeveer de helft van het totale inkomen van kunstenaars, waardoor veel makers verschillende banen combineren.

Hoewel het persoonlijk inkomen lager ligt, blijkt dat het huishoudinkomen van kunstenaars gemiddeld minder sterk afwijkt van de rest van de beroepsbevolking, omdat inkomsten vaak worden aangevuld door andere banen of partners.

Bron: Cultuurmonitor, themapagina beroepspraktijk (update cijfers vanaf 13 april 2026)

Groei van eenmansbedrijven
Ondanks dat het inkomen in de culturele sector lager is dan dat van andere werkenden in Nederland, groeit het aantal eenmansbedrijven binnen de sector. Deze groei is met name zichtbaar in: scheppende kunst, beoefening van podiumkunsten, dienstverlening voor uitvoerende kunst, cultureel onderwijs, fotografie en filmproductie. Het werk in de sector wordt steeds vaker individueel georganiseerd, vaak in de vorm van freelance praktijken.

Bron: Cultuurmonitor, themapagina beroepspraktijk (update cijfers vanaf 13 april 2026)

De beroepspraktijk: passie en kwetsbaarheid
Werk in de culturele sector wordt vaak gemotiveerd door waarden zoals autonomie, creativiteit en de mogelijkheid om betekenisvol werk te doen. Deze niet-materiële waarden kunnen de onzekerheid van werk deels compenseren. Tegelijkertijd brengt de beroepspraktijk verschillende uitdagingen met zich mee. Werkenden in de sector ervaren relatief vaak:

• Werkdruk en prestatiedruk
• Financiële onzekerheid
• Mentale belasting
• Spanningen tussen artistieke identiteit en ondernemerschap

Uit de Artiestenmonitor onder popmuzikanten blijkt bijvoorbeeld dat: 1 op de 3 muzikanten financiële zorgen ervaart. Meer dan de helft (51,6%) belemmeringen ervaart in andere levenskeuzes, zoals een huis kopen of een gezin starten

Deze ervaringen laten zien dat arbeidsmarktontwikkelingen niet alleen economische gevolgen hebben, maar ook invloed hebben op welzijn en levensloop.

Een overzicht van tools voor meer informatie, data en hulpmiddelen over de culturele arbeidsmarkt.

De Cultuurmonitor: een instrument door en voor de culturele sector, die jaarlijks wordt geüpdatet door de Boekmanstichting. Met behulp van data en analyses brengt de monitor gegevens samen over ontwikkelingen in het culturele leven.

• Bekijk de themapagina beroepspraktijk van de Cultuurmonitor (editie 2025, update vanaf 13 april 2026)

Platform Arbeidsmarkt Culturele en Creatieve Toekomst (Platform ACCT): zet zich in voor een sterkere arbeidsmarktpositie van iedereen die werkt in de culturele en creatieve sector. Je werk goed regelen? Je hoeft het niet alleen te doen: vraag een ZZP-Adviescheck aan. De regeling wordt gefinancierd door het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en uitgevoerd door Platform ACCT. Via deze regeling wordt 75 % van de kosten van een onafhankelijk adviesgesprek of -traject vergoed, tot een maximum van 1.200 euro.

• Rekentool cao-loon naar zzp tarief
• Sparen voor later met de Pensioenkijker
• Regel je pensioen 
• Tarieftools per sector
• Zelfverzekerd zelfcheck rondom AOV
• Hulp bij je AOV

De Community of Practice Arbeidsmarkt is onderdeel van de ontwikkeling van een breed gedragen Kennisagenda voor de culturele en creatieve sector. Hoewel er in de culturele en creatieve sector veel kennis wordt gegenereerd, is de wijze waarop deze kennis wordt gezocht, gevonden en ontsloten vaak versnipperd. Ook ontbreekt het aan een overkoepelend beeld van door de sector gedeelde behoeften aan kennis voor beleidsontwikkeling. De kennisagenda reageert hierop, en beoogt richting te geven aan de opzet, uitvoering en implementatie van onderzoek binnen de cultuursector. Hiermee is de agenda ondersteunend aan de ontwikkeling van cultuurbeleid.