Inkomensondersteuning voor kunstenaars

Onlangs gaf ik bij een creatieve broedplaats een presentatie over hoe je als kunstenaar/creative een duurzame beroepspraktijk financiert. Op basis van jarenlange ervaring als fondsenwerver en ondernemer in de culturele sector vertelde ik vijfentwintig makers hoe de hedendaagse kunstenaarscarrière bestaat uit een combinatie van opdrachten, eigen projecten, producten en ‘gunsten’. Met een paar kerninzichten (diversifieer je inkomstenbronnen, ga planmatig te werk, niet alles lukt, durf te vragen en zo nog enkele) hoop ik dat deelnemers van zo’n sessie een meer strategische langetermijnbenadering van hun carrière omarmen.

Een diverse beroepspraktijk is namelijk voor veel zelfstandig werkende kunstenaars een absolute noodzaak. Het opzetten en onderhouden daarvan vergt veel tijd buiten de artistieke praktijk zelf. Aan elke vorm van inkomsten gaat een investering in tijd en geld vooraf: artistieke ontwikkeling, projecten bedenken, fondsenwerving, marketing, administratie et cetera. Vervolgens is er de onzekerheid of opdrachten doorgaan, subsidieaanvragen worden toegekend, of dat er sprake is van een eerlijke vergoeding. Dan is er nog de (vaak onbetaalde) tijd die nodig is voor projectmanagement, verantwoording en tijdig betaald krijgen.

Dit geldt ook voor veel andere zelfstandig werkenden, maar kunstenaars hebben minder kans op een vaste aanstelling in loondienst. Er is vaak geen andere optie dan zelf een eenmanszaak, vof, bv of stichting opzetten. Zes op de tien kunstenaars werkt als zelfstandige. Opleidingen geven deze kant van een carrière in de kunsten maar beperkt mee, wat betekent dat de gemiddelde kunstenaar met vallen en opstaan, veel creativiteit en doorzettingsvermogen aan het werk blijft. En helaas te vaak levert dit aan het eind van de maand minder op dan het bestaansminimum, waardoor een tweede baan of andere carrière onvermijdelijk wordt.

In Ierland hebben ze deze realiteit ook in de gaten. Met de Basic Income for the Arts-regeling worden kunstenaars financieel ondersteund om hun beroepspraktijk te richten op datgene waarvoor ze zijn opgeleid. Het succes van de regeling trekt internationaal aandacht en maakt de vraag opnieuw relevant: is specifieke inkomensondersteuning voor kunstenaars gerechtvaardigd en effectief cultuurbeleid?

Nederland heeft ervaring met inkomensondersteuning voor kunstenaars. Al decennia is de arbeidsmarktproblematiek in de cultuursector bekend. Het was de belangrijkste reden voor de Wet inkomensvoorziening kunstenaars (WIK, van 1999 tot 2004) en de opvolgende Wet werk en inkomen kunstenaars (WWIK, van 2005 tot 2012). De regeling voorzag in financiële ondersteuning bij het opbouwen van een beroepspraktijk of bij het opvangen van een tijdelijke terugval in inkomsten, op 70 procent van bijstandsniveau. Tussen 1999 en 2010 maakten zo’n 14.000 kunstenaars er gebruik van, met positief resultaat: het percentage kunstenaars dat na ontvangst van de inkomensondersteuning kon rondkomen van zelfstandig werk steeg substantieel.¹

Ondanks de positieve effecten werd de regeling per 2012 afgeschaft. De regering vond principieel dat kunstenaars geen uitzonderingspositie in de sociale zekerheid moesten hebben ten opzichte van andere ondernemers en werkenden. Sindsdien is de Nederlandse route voor ondersteuning van kunstenaars terughoudend en gericht op ondernemerschap, fair practice en algemene sociale zekerheid, wat werd bevestigd in een recente Kamerbrief.²

Niet verwonderlijk constateerden de Raad voor Cultuur en de Sociaal-Economische Raad (SER) in hun publicatie Verkenning arbeidsmarkt culturele sector (2016) dat de culturele arbeidsmarkt er bijzonder slecht voorstond. Daaruit volgde de Arbeidsmarktagenda culturele en creatieve sector 2017-2023, waarmee onder leiding van Platform ACCT aan betere arbeidsvoorwaarden, professionele ontwikkeling, duurzame inzetbaarheid en inkomenszekerheid wordt gewerkt. Maar een specifieke inkomensregeling voor kunstenaars bestaat niet meer. In Ierland sinds 2022 dus wel.

De Ierse Basic Income for the Arts (BIA) startte tijdens de coronapandemie als pilot, na aanbevelingen³ van de Arts and Culture Recovery Taskforce. De Taskforce beschreef de impact van COVID-19 op de sector als uitzonderlijk zwaar en langdurig, en maakte van de invoering van de BIA een absolute topprioriteit. Vervolgens werd de BIA politiek verankerd in het National Economic Recovery Plan met een budget van 105 miljoen euro voor de start van een pilot. Die was opgezet als een onderzoek: tweeduizend kunstenaars en werkenden in de creatieve sector ontvingen drie jaar lang 325 euro per week, een controlegroep niet. Beide groepen werden in de tijd gevolgd om de effecten van de interventie te meten. Dit jaar is de pilot omgezet in een permanente regeling.

De Ierse overheid formuleert de doelen van de regeling op drie niveaus. Voor de kunstenaar moet de regeling bijdragen aan de zelfstandige beroepspraktijk, inkomensinstabiliteit tegengaan, mentale druk verminderen en artistieke vrijheid waarborgen. Voor de sector gaat het om behoud van talent en om ‘spillovereffecten’, zoals het ontstaan van nieuwe projecten en samenwerkingsverbanden. Voor de samenleving, tot slot, is het doel om met de regeling bij te dragen aan sociale cohesie, welzijn, publieke toegang tot kunst en erkenning van de bijdrage van kunstenaars aan gemeenschappen.

Saillant is dat de selectie plaatsvindt via geanonimiseerde loting onder geschikte aanvragers (achtduizend bij de pilot). Aanvragers moeten aantonen dat zij een actieve professionele praktijk hebben en in Ierland gevestigd en belastingplichtig zijn, en verplicht deelnemen aan het onderzoek naar de impact van de regeling. Dit wordt gecontroleerd middels jaarlijkse audits.

De pilot-evaluatie (2025)⁴ is helder. Voor kunstenaars verlicht de regeling de constante strijd om rond te komen. De effecten zijn een substantiële afname van angst- en depressiegevoelens, méér tijdsbesteding aan de creatieve praktijk, meer productiviteit, en meer kunstgerelateerde uitgaven en inkomsten. Kortom, kunstenaars worden ondernemender. Inkomsten uit niet-kunstgerelateerd werk namen af, evenals het beroep op sociale voorzieningen en mentale zorg. Interviews⁵ bevestigen de data: voor veel kunstenaars is de ondersteuning levensveranderend.

Ook voor sector en samenleving pakt de regeling positief uit. De kosten-batenanalyse⁶ toont aan dat elke euro die het heeft gekost, 1,39 euro heeft opgeleverd. Dat zit onder meer in de verminderde druk op algemene voorzieningen/bijstand, meer economische activiteit en meer participatie in gemeenschappen. Er is ook veel politiek draagvlak voor de regeling en in een publieke consultatie⁷ steunde 97 procent van de respondenten het voorstel om de BIA voort te zetten.

Toch zijn er kanttekeningen te plaatsen. Het lotingsmechanisme zorgt weliswaar voor een eerlijke kans, maar is problematisch omdat het een beperkte groep een oneerlijk voordeel geeft – soms zelfs tussen kunstenaars die een studio of atelier delen. Verder is de inkomenszekerheid slechts voor drie jaar en zonder sturing op professionele ontwikkeling. Er werd bijvoorbeeld geen duidelijk effect gevonden op het aantal subsidieaanvragen, onbetaald werk of tarieven. Of het kunstenaars voorbereidt op de periode ná de BIA is dus de vraag.⁸

Wat meteen opvalt, is dat de beleidslogica van de BIA anders is dan bij klassiek cultuurbeleid. Ten eerste ontstond de BIA als economisch herstel- en weerbaarheidsinstrument voor een sector waarvan de precaire bestaansvoorwaarden waren blootgelegd door de pandemie. Ten tweede financiert de regeling geen project, productie of instelling, maar individuele makers. De regeling erkent dat kunstenaars veel tijd in onderzoek, ontwikkeling, experiment en productie investeren voordat er überhaupt sprake is van subsidie, verkoop of betaling. De publieke waarde van kunst ontstaat bovendien niet alleen in directe markttransacties, en komt al helemaal niet één-op-één terug in het honorarium van de maker. Dat rechtvaardigt het bieden van ondersteuning ‘aan de bron’, zonder uitgebreide beoordelingsprocedures of prestatie-eisen, simpelweg om een arbeidsmarktfalen op te vangen en te investeren in maatschappelijke waarde. Ten derde is het van meet af aan opgezet rond onderzoek, dataverzameling en impactonderzoek, om te komen tot ‘evidence-based’ beleid.

De Ierse casus opent internationaal een fundamentelere discussie over wat doelgericht en effectief cultuurbeleid is.⁹ Het kernprobleem is dat gekozen beleidsinstrumenten vaak onvoldoende worden getoetst op hun werking, effecten en neveneffecten. Er is veel beoordelingslogica, maar relatief weinig interventielogica: welk probleem lossen we met welk instrument op, voor wie, en met welk aantoonbaar resultaat? Ook het Nederlandse subsidiebestel loopt al jaren tegen systemische problemen aan. Subsidiëring verloopt bijna vanzelfsprekend via peer-reviewed projectaanvragen, met breed geformuleerde doelstellingen, soms diffuse selectiecriteria en ingewikkelde cofinancieringseisen. Andere kenmerken zijn korte projectsubsidies die duurzame ontwikkeling beperken, ‘winner takes all’-mechanismen bij meerjarensubsidies, omvangrijk flankerend beleid en zware verantwoordingslasten.

Het gevolg is dat het systeem subsidiedeskundigheid en administratieve capaciteit beloont boven ondernemerschap en duurzame bedrijfsvoering. Wie een kunstenaarspraktijk of cultureel organisatiemodel erop inricht, vergroot al snel de afhankelijkheid van subsidies. Soms staan subsidie-eisen ondernemerszin ronduit in de weg, zoals beperkingen in het opbouwen van reserves of uitsluiting van bv’s als juridische organisatievorm. Zulke keuzes hebben consequenties. Ze bepalen welke praktijken kansrijk zijn en welke vormen van ondernemerschap worden ontmoedigd. De BIA laat zien dat een andere beleidslogica mogelijk is: beginnen bij een concreet systeemfalen, daar een gerichte interventie tegenover zetten en vervolgens onderzoeken wat die interventie werkelijk doet. Ook in Nederland groeit het draagvlak voor meer objectief, strategisch en verifieerbaar cultuurbeleid. Zo gaat Platform ACCT onderzoekmatig te werk om de effectiviteit van haar beleidsinterventies over 2025-2028 te meten. De nulmeting¹⁰ bevestigt alvast dat zzp’ers in de culturele en creatieve sector hun financiële situatie vaker als slecht of matig beoordelen dan zzp’ers elders, en dat een substantieel deel nauwelijks een financiële buffer heeft. Ook de recente Kamerbrief erkent dat het verbeteren van arbeidsomstandigheden nog niet klaar is, maar blijft binnen de bestaande lijn van fair practice, ondernemerschap en sociale dialoog.

De maatschappij verwacht steeds meer van kunstenaars. De maker moet ondernemen, verborgen arbeidskosten dragen en bijdragen aan opgaven rond onder meer mentale gezondheid, gemeenschapsvorming en toekomstverbeelding. Maar de mentale en financiële ruimte van de maker zélf staat onder druk. Als kunstenaars maatschappelijke waarde vertegenwoordigen, waarom ondersteunt beleid dan vooral projecten, instellingen en infrastructuren/randvoorwaarden, maar zelden de maker zelf? De Ierse BIA laat zien dat gerichtere en toetsbare interventielogica in cultuurbeleid op zijn plaats is.

Met dank aan Jessica Fuller, Úclaire Consulting en Irma McLoughlin, Performing Arts Forum Ireland.