Live is altijd hybride

Live is altijd hybride. Tot die conclusie kwam ik op basis van mijn promotieonderzoek naar de impact van mediagebruik op livebelevingen.¹ Nog vóór de coronapandemie, die de term ‘hybride event’ gangbaar maakte, interviewde ik 379 eventbezoekers, observeerde ik online en offline, en analyseerde ik duizenden Instagramfoto’s rond Oerol, 3FM Serious Request en Pride Amsterdam. Mijn onderzoek laat zien: ‘er live bij zijn’ komt neer op een gevoel van ‘nu hier samen’. En die beleving komt altijd tot stand met, via of in relatie tot media. Dat is niet vreemd, want onze gehele leefwereld wordt steeds meer hybride: de wereld zoals die voor ons is, zoals wij die zien, begrijpen en er doorheen bewegen, is in toenemende mate een samensmelting van fysieke omgevingen en digitale media.

Hybride kent vele verschijningsvormen, zoals dit nummer van Boekman laat zien. Hybridisering is een gevolg van digitalisering, maar iets anders dan het digitaliseren van cultuurgoed, of er een digitaal laagje overheen leggen. Hybride is ook niet de noodgreep uit de coronaperiode, toen het afgelaste events moest vervangen. Wel laten de betere experimenten tijdens de pandemie zien dat een hybride perspectief de culturele sector veel te bieden heeft. Sterker: om publiek te blijven betrekken bij cultuur moet hybridisering onderkend, begrepen en meegenomen worden in het ontwerp van publieksactiviteiten. Dat geldt voor events, musea, theaters, poppodia, clubs, bibliotheken en filmhuizen.

Vraag iemand naar een sterke live-ervaring – een feest, concert, festival of media-event – en het gesprek gaat zelden alleen over het moment zelf. De mensen die ik interviewde praatten minstens zo veel over hoe ze het zich later willen herinneren. Ze wilden het moment vastleggen om later terug te kijken, of legden hun telefoon juist weg omdat ze liever vanuit eigen beleving herinneren dan vanaf een scherm. Foto’s van eerdere edities gebruiken ze voor voorpret én om later naar het event terug te verlangen, vaak samen in app-groepen.

Met een smartphone op zak wordt de eventbezoeker steeds opnieuw voor de keuze gesteld: leg ik dit vast, of niet? Veel mensen beschrijven die keuze als een worsteling. Ze bedenken strategieën: filmen terwijl ze langs hun telefoon heen kijken, bij aankomst een snel kiekje en dan de telefoon weer weg. Steeds terugkerend is de angst het moment te missen. Doordat je het niet hebt vastgelegd, óf doordat je zo met vastleggen bezig was dat je het minder hebt beleefd. Het live-moment is tegelijk memorabel én vergankelijk.

In mijn analyse onderscheidde ik twee manieren waarop eventbezoekers omgaan met het ‘nu’. Enerzijds is er het ‘nu als ervaring’: eventbezoekers grijpen het vergankelijke, memorabele moment door het direct te delen via sociale media, vaak in ‘ephemeral content’, content dus die tijdelijk is en vaak maximaal 24 uur online blijft staan. Of bezoekers beleven het event juist bewust mediavrij. Telefoons weg en volledige aandacht voor de ervaring. Anderzijds is er het ‘nu als toekomstige herinnering’, een meer reflectieve vorm van livebeleving.

Festivalbezoekers maken foto’s en video’s om later naar terug te kijken: voor hun socials, voor zichzelf, als napret in de app-groep. Deze beelden zijn zorgvuldiger gecreëerd en bedoeld als meer permanente content. Denk aan posts, video’s of carrousels op Instagram, Facebook of TikTok.

Of je je smartphone nu gebruikt om je beleving in het moment te delen of om het voor later vast te leggen, de herinnering wordt hierdoor steeds meer onderdeel van de livebeleving zelf.² We bouwen zo aan een persoonlijk en collectief archief van live-ervaringen, waarmee we hybride events vormgeven.

Hybride plaatsen 

Live is erbij zijn. Maar waar is ‘er’? Het Groene Strand op Oerol, het plein bij het Glazen Huis, een boot in de Canal Parade? Fysieke locaties liggen voor de hand, maar op de vraag wanneer ze zich het meest ‘in het event’ voelden, bleken eventbezoekers allerminst eenduidig. Hedendaagse events vinden niet alleen plaats op een fysieke locatie; het gevoel van ‘er zijn’ wordt altijd met media geconstrueerd. 

3FM Serious Request is wat dat betreft, als crossmedia-event, een interessante casus. Veel mensen volgen het intensief via radio, tv en livestreams. Voor hen vindt het event vooral thuis plaats, waar ze een bevoorrechte positie hebben doordat ze alles tegelijk kunnen zien: het feest op het plein, acties in het land, het laatste nieuws én, in close-up, de geëmotioneerde DJ die door een geliefde wordt gebeld. Velen vertelden dat ze zich zo meer betrokken voelden dan wanneer ze fysiek bij het Glazen Huis waren. Dan zit je in het feestgedruis, maar je krijgt niet zo goed mee wat er gebeurt. Vanuit welke locatie ook, het fysieke blijft in hybride events een essentieel onderdeel van aanwezigheid. Zo beschreven de thuisbelevers van Serious Request hun huiskamer in kerstsfeer, samen op de bank onder een dekentje. Dat zintuiglijke is een groot onderdeel van de live-ervaring, maar wordt door organisatoren van events met livestreams vaak over het hoofd gezien – een onbenutte kans.  

Fysieke eventlocaties worden sterk beleefd. Daar voel, ruik en zie je het ‘nu hier samen’ – de warmte en drukte van het publiek, de bas van de muziek, zon en wind in je gezicht. Je lijf registreert dat je er bent. Tegelijkertijd spelen media ook hier een rol. Het fysieke ‘erbij zijn’ wordt versterkt doordat het een plek is die al eerder via media is gezien. Bezoekers kennen de locaties vaak al van foto’s en video’s van vrienden of de organisatie. Dat voedt het ‘gevoel dat ik er nu echt zelf ben’.3 Bovendien geeft ons mediagebruik vorm aan het fysieke erbij zijn doordat we dat vastleggen en delen. Voor veel mensen is het delen van ‘er zijn’ via sociale media essentieel voor hun gevoel van aanwezigheid. Met dit online ‘hier ben ik’ positioneren ze zich in het event. 

Visueel positioneren is niet nieuw. Susan Sontag schreef in 1977 al dat fotografie onze relatie tot plaatsen in de wereld uitdrukt en ‘een schijn van deelname’ geeft.4 Door de alomtegenwoordigheid van smartphones en sociale media, is de foto nu echter niet meer iets dat volgt op aanwezigheid, maar een integraal onderdeel van aanwezigheid. Events zijn hybride plaatsen geworden. Ze omvatten zowel fysieke locaties als digitale omgevingen waarin bezoekers zich in het event positioneren. 

Sociale kringen en identiteit 

Eventorganisatoren en -bezoekers weten als geen ander: live is samen. Het juiste moment en de juiste plaats zijn alleen betekenisvol binnen een sociale context. Dat kan het publiek zijn waar je tussen staat, die ene vriend die jouw foto via Signal meteen begrijpt, of een wereldwijde community rond een event die je bereikt via een hashtag. Deze sociale kringen krijgen voor een groot deel vorm via sociale media. We worden deel van het eventpubliek door hashtags te gebruiken en van kleinere kringen daarbinnen via tags in foto’s en video’s of door app-groepen te vormen, die vaak ook buiten het event blijven bestaan.  

Binnen grotere onlinekringen bestaat een fenomeen dat ik in mijn proefschrift heb geduid als ambassadeurschap. Veel bezoekers laten niet alleen zien dát ze er zijn, maar ook hoe bijzonder of urgent het event is. Ze delen bewust content om het te promoten, het echte karakter van het event te laten zien, hun netwerken uit te nodigen. Daarmee zeggen ze ook iets over zichzelf: ze laten zien wat zij leuk of belangrijk vinden. Dit gedrag leunt op influencercultuur5, maar verschilt wezenlijk van betaalde influencers. Voor zelfbenoemde ambassadeurs is een post, story of TikTok-video een doorleefde uiting van wie ze zijn. Ze handelen uit betrokkenheid, omdat ze echt waarde hechten aan het event. Zo geven bezoekers vorm aan hun sociale identiteit. Jouw livebeleving zegt iets over wie jij bent en wat je belangrijk, mooi of goed vindt. 

Er écht bij zijn 

‘Ik was er echt live bij’, zeiden veel van de mensen die ik interviewde. Opvallend genoeg verwees dat naar uiteenlopende situaties. Fysiek aanwezig zijn, via televisie volgen, livestreamen, het delen van een story op Insta. Al die momenten voelen echt. De posts en stories van bezoekers zijn niet alleen registraties – bewijzen dat ze er waren en plezier hadden6 – maar een belangrijk onderdeel van het plezier en van het gevoel er echt live bij te zijn. Live mediagebruik geeft vorm aan het event zelf en aan de beleving ervan. In mijn proefschrift gebruik ik het Griekse begrip kairos om live te begrijpen als het juiste moment op de juiste plek in de juiste sociale context. Het livemoment is niet op de klok aan te wijzen, maar een kwalitatief ervaringsmoment waarin tijd, plaats en sociale context samenvallen. Dat ene moment waarop alles klopt. Zo’n kairotisch moment is altijd situatiegebonden en uniek. 

Wie sterke hybride livebelevingen wil neerzetten met een festival, expositie, installatie of voorstelling, doet er goed aan om elke livebeleving als unieke configuratie te ontwerpen, in plaats van een bestaande livesetting te vervangen of na te bootsen. Bijvoorbeeld door de fysieke omgeving van livestreamvolgers in je ontwerp mee te nemen of door rituele momenten van samenzijn op locatie zonder telefoons te creëren. Hier ontwikkelde ik een hulpmiddel voor dat instellingen en makers helpt na te denken over hun eigen hybride configuratie langs de assen tijd, plaats en sociale context: Hybrid Experience Canvas7. 

Voor de culturele sector is het cruciaal om meer vanuit het hybride perspectief te werken. Vanaf de eerste idee-ontwikkeling en met alle kernpartijen, niet alleen marketing, maar juist ook curatoren, programmering, productie, ontwerpers en kunstenaars. Digitalisering wordt, in cultuurbeleid en de sector, te vaak nog te nauw beschouwd als een extra digitale laag bij het fysieke. Maar cultuurbeleving is hybride: fysiek en online lopen naadloos in elkaar over. De uitdaging is om ook het aanbod op een waardevolle manier te hybridiseren, en zo publiek te blijven betrekken.