Talkin’ ’bout my generation

Vooroordelen over generaties zijn van alle tijden. Het is verleidelijk te praten over de protestgeneratie, de verloren generatie, de patatgeneratie, generatie Y of Z. Het zijn termen die een sterke communicatieve aanspreekbaarheid hebben.1 De verschillen die tussen generaties worden gezien, bieden ogenschijnlijk houvast. Ogenschijnlijk, omdat generatietyperingen meestal op flinterdun bewijsmateriaal zijn gebouwd.

Het generatiebegrip kan op verschillende manieren worden gebruikt.2 Het kan gaan om maatschappelijke generaties, oftewel groepen mensen die blijvend van elkaar verschillen, omdat ze in verschillende tijden zijn opgegroeid. Het kan ook gaan om generaties in families, zoals grootouders, ouders, kinderen. Of om groepen mensen die in verschillende fasen van de levensloop zitten en daarmee samenvallend, om mensen van verschillende leeftijden. Hierna zullen we zien dat het uit elkaar houden van deze betekenissen cruciaal is bij het bekijken van de verbanden tussen generaties en cultuur.

Het generatiebegrip kan op diverse manieren van belang zijn voor cultuur. Allereerst zouden maatschappelijke generaties, waarvan de leden dus in verschillende tijden jong waren (hun ‘formatieve’ jaren hadden) verband kunnen houden met culturele veranderingsprocessen. In de cultuursector kunnen maatschappelijke generaties opgevoerd worden om bijvoorbeeld opeenvolgende kunststromingen te ver klaren. Denk aan het expressionisme als reactie op opgroeien tijdens de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog.3 Oude generaties worden vervangen door nieuwe die hun eigen waarden, voorkeuren, smaak en gedrag hebben. Nieuwe makers en cultuurdeelnemers zouden andere culturele voorkeuren hebben en andere betekenissen geven aan cultuur, althans dat is de achterliggende gedachte.
Maatschappelijke generaties zijn nog om een tweede reden interessant voor de cultuur­sector. Het gaat dan om lessen uit sociologisch stratificatie­onderzoek (onderzoek naar sociale lagen in een samenleving) naar generationele verschillen in levenskansen: welke generatie zit aan tafel, bepaalt de smaak, de keuzes in wat wel of niet gesubsidieerd wordt, heeft een sterke arbeidsmarktpositie en een hoger salaris in de sector?

Studies naar culturele verandering en naar stratificatie gaan meestal uit van generaties als opeenvolgende numerieke geboortecohorten, waarbij met diverse statistische technieken wordt gekeken of deze cohorten significant van elkaar verschillen in bijvoorbeeld smaak­voorkeuren. De grondlegger van de generatie­sociologie, de Hongaars­Duitse socioloog Karl Mannheim, benadrukte eind jaren twintig van de vorige eeuw dat een generatie niet hetzelfde is als een geboortecohort, maar een groep van tijdgenoten die het besef delen tot een generatie te horen. Dat besef ontstaat door het inzicht dat ze in hun formatieve jaren dezelfde maatschappelijke gebeurtenissen hebben meegemaakt die blijvende sporen nalieten op de rest van hun leven.4

Mannheim onderscheidt drie lagen in een maatschappelijke generatie. Het eerste niveau is de zogenoemde generatielocatie: een clustering van geboortecohorten, van mensen die in dezelfde historische en sociaal­culturele ruimte zijn geboren en daarmee een potentiële generatie vormen. Er ontstaat pas een daadwerkelijke generatie als mensen beseffen dat ze in hun formatieve jaren dezelfde maat­schap pe lijke veranderingen hebben gedeeld, waardoor ze een gedeeld lot dragen (generatie­samenhang). Het derde niveau gaat over generatie­eenheden: sociale groepen binnen een generatiesamenhang die een gezamenlijke visie en reactie ontwikkelen op de gemeenschappelijk beleefde maatschappelijke veranderingen. Voorwaarde is echter wel dat de maatschappe­lijke veranderingen ook weer niet al te snel gaan: een groep moet de tijd krijgen een eigen kenmer kend reactiepatroon te ontwikkelen. Is dat niet het geval, dan zal men de neiging hebben zich aan te sluiten bij generatie­eenheden uit een oudere of jongere generatie.

Hier wordt duidelijk dat binnen een generatie verschillende sociale groepen op uiteenlopende manieren op de gemeenschappelijke veranderin­gen kunnen reageren. Sociale achtergrond en gender kunnen bijvoorbeeld verschil maken. Het zijn de generatie­eenheden die een generatie een duidelijk gezicht geven en de basis vormen van de etiketten die op een generatie worden geplakt. Het gaat om een voorhoede met ‘veranderings potentieel’. Mannheim had hierbij vooral een artistieke elite op het oog die ‘buiten de orde’ kan denken en daarmee politiek­ideologisch verzet zou plegen tegen de oudere generatie.
Het etiketteren van generaties op basis van een bepaalde generatie­eenheid kan echter leiden tot stereotyperingen van een generatie als geheel. Er kunnen meerdere generatie­eenheden bestaan binnen een generatie: denk aan de verloren generatie waarin in de jaren tachtig van de vorige eeuw punkers en alterna­tieven vooral met pessimisme en activisme reageerden op de economische crisis en de dreiging van een kernbom, terwijl disco­aanhangers vooral met hedonisme en escapisme reageerden. Niet iedereen zal zich met een generatie­eenheid identificeren.

Kenmerken van mensen kunnen veranderlijk zijn, afhankelijk van hun levensfase (levens fase­ of leeftijdseffect) of van belangrijke maat­schappelijke gebeurtenissen die alle generaties hard raken, zoals een oorlog of pandemie (periode­effect). Generatie­effecten daaren­tegen verwijzen naar stabiele opvattingen en (on)mogelijkheden van mensen, die op te vatten zijn als blijvende gevolgen van gebeurte nissen in hun formatieve periode. Denk aan een blijvende waardering van bepaalde muziek die in jouw formatieve jaren sterk in opkomst was en die geheel anders was dan de muziek van vóór of na jouw jaren ‘des onderscheids’. Het is echter onmogelijk om deze generatie­, leeftijds­ en periode­effecten onafhankelijk van elkaar te onderzoeken, zeker in eenmalig onderzoek.5
Bovendien zijn er weinig harde bewijzen over de grenzen van de formatieve periode. Start deze periode met 15 jaar en eindigt die als we 25 zijn, zoals meestal wordt verondersteld?6 Of wordt dat steeds later nu we steeds langer ‘jong’ mogen zijn? Of worden de grenzen van de periode vager, nu levensfasen minder duidelijk van elkaar afgebakend zijn? En hoe zit het dan met verschillen tussen individuen? Ook het begrip generatielocatie is discutabel: zijn er wel zulke scherpe grenzen te trekken tussen historische perioden op grond waarvan we potentiële generaties kunnen traceren?

Deze methodologische moeilijkheden worden enigszins ondervangen door naar het verhaal van generaties zelf te luisteren: schrijven mensen verschillen toe aan generaties, aan leeftijd of aan de tijd waarin we allemaal samenleven?
In ons onderzoek Mijn generatie constateer­den we in 1996 dat mensen nog scherpe tegen­stellingen in culturele voorkeuren van generaties zagen.2 Smaakvoorkeuren voor boeken, films en muziek werden door de bevraagde mensen scherp generationeel weggezet. Elke generatie koesterde eigen voorkeuren die nauwelijks overeenkwamen met die van vorige of volgende generaties. In 2006 was deze opinie getemperd. De generaties vonden jeugdervaringen nog steeds belangrijk voor huidige voorkeuren voor boeken, films en muziek, maar grote verschillen tussen de generaties zagen we in 2006 niet meer.

Ook in de bundel Wisseling van de wacht: generaties in Nederland (2010) van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is een hoofdstuk gewijd aan generaties en vrije tijd, waaronder cultuurdeelname.5 Er waren in 2010 verschillen tussen cohorten: het bereik van populaire vormen van cultuur (zoals popmuziek en film) was groot onder jonge cohorten. Bij traditionele vormen (klassieke muziek, ballet en dergelijke) ontbrak zo’n duidelijk patroon. Alleen bij klassieke muziek was het bereik onder jonge cohorten de helft minder dan onder oudere. De onderzoekers concludeerden dat er in vrije­tijdsbesteding verschillen zijn tussen cohorten, maar die verschillen zijn niet scherp afgebakend als echte grenzen tussen geboortecohorten. Zo is in de deelname aan klassieke muziek een geleidelijk dalende lijn te zien die in 2010 tot staan werd gebracht.

Voor een generatiebewust cultuurbeleid is het van belang te kijken of makers en publiek zich identificeren met een generatie. Het is niet toevallig dat generatie­eenheden vaak met de cultuursector geassocieerd worden. In het  publieke debat is regelmatig impliciet of expliciet de vraag aan de orde of zogenoemde voorhoedes vooral in de cultuursector zijn aan te treffen. Zie bijvoorbeeld het artikel van Kees Vuyk in Boekman 145 over kunstenaars die buiten de ge­vestigde orde treden, mogelijk heden verkennen die niet eerder zijn verkend en die kunst maken die schuurt tegen het bestaan de. Reageren ma­kers uit dezelfde generatie samenhang op een vergelijkbare manier op maatschappelijke veranderingen, en zijn daar eventueel meerdere voorhoedes in te onderscheiden? 

Kijkend naar publiek is vooral de vraag van belang of jongere generaties andere voorkeuren hebben dan oudere generaties en zo ja, of dat blijvend is (generatie­effect) of overgaat als jongere generaties zelf weer ouder worden (leeftijdseffect). De voornoemde analyses uit Wisseling van de wacht doen vermoeden dat generatieverschillen in cultuurdeelname niet groot zijn; verschillen zouden vooral met levens­fase samenhangen. Dat roept de vraag op of jongere generaties als ze ouder worden in hun cultuurdeelname meer gaan lijken op huidige oudere generaties. Zullen die jongere generaties als ze 60­plus zijn net zo vaak naar een klassiek concert gaan als de huidige 60­plussers nu? 

Zoals gezegd zijn generatieverschillen niet echt goed te onderzoeken met alleen statistisch cohortonderzoek. Het lijkt erop dat generaties in de betekenis van cohorten die blijvend van elkaar verschillen niet bestaan. En toch is het generatiebegrip waardevol en moeten we het dus niet weggooien, ook niet in de cultuursector. 

Belangrijk daarbij is dat beleidsmedewerkers, journalisten en programmeurs makers en publiek aan het woord laten over generaties. Hebben zij gedeelde ervaringen die hen identiteit verschaffen? Identiteiten die invloed hebben op wat makers en publiek waarderen  en doen aan cultuur? Ook kunnen makers en publiek hun mening geven over voorhoedes die zij waarnemen en of zij zien dat die voor­hoedes de identiteit van andere leden van een generatie beïnvloeden. 

Een ander aandachtspunt is kansen van generaties. Het gaat hierbij om de vraag hoe jongere generaties, makers maar ook publiek, kansen krijgen in de cultuursector,  hoe generaties samen invloed kunnen uit­oefenen op cultuurbeleid, hoe er via solidariteit tussen generaties ook zaken als Fair Practice  en Fair Pay vorm krijgen. 

Daarbij is het belangrijk te letten op voor­hoedes in interactie met hun wegbereiders, oftewel met voorlopers uit een vorige generatie. Zo waren de gezichten van de protestgeneratie mensen uit een eerdere generatie, zoals componist, zanger en acteur Ramses Shaffy, rookmagiër Robert­Jasper Grootveld, schrijver Simon Vinkenoog. Wat roepen zij op bij jongere generaties; geven makers en jonger publiek dezelfde betekenis aan cultuur? Alleen verhalen van mensen bieden echte antwoorden. •