Hybride live-belevingen: Een ketenbrede uitdaging

Cultuur speelt zich allang niet meer uitsluitend af op een podium, in een bioscoop of in een museumzaal. Door digitalisering, met de coronapandemie als versneller, is de scheidslijn tussen fysiek en digitaal poreus geworden. Van steeds meer cultuuruitingen valt moeilijk te zeggen of ze zich online of offline afspelen: ze nemen een tussenvorm aan, zijn hybride. Denk aan popconcerten met hologramartiesten, VR-belevingen in een tentoonstelling of WhatsApp-groepen waarin je kunt chatten met filmpersonages. Welke invloed hebben zulke uitingen op de cultuursector?

Aanleiding voor deze Boekman is het proefschrift Being there live: how liveness is realized through media use at contemporary cultural events, waarmee Esther Hammelburg in 2025 de 6de Boekman Dissertatieprijs won. Ze laat in haar proefschrift zien dat de meeste van onze live- belevingen hybride zijn geworden. Allemaal kennen we de kracht van live: het gevoel van erbij zijn op het moment dat het gebeurt. Wind in je haar, de beat van muziek in je oor. Tegenwoordig komt dat gevoel tot stand door meer dan de fysieke plek alleen, toont Hammelburg, gastredacteur van deze Boekman. De beleving van een festival is nauwelijks compleet zonder een post op sociale media en chatten met vrienden of volgers.

De kansen van die ontwikkeling worden volop benut. Zo schrijft Joost Raessens over een VR- project dat mensen bewustmaakt van het klimaatprobleem. ‘Het project is gebaseerd op het overview effect: vanuit de ruimte, zo vertellen astronauten, wordt de noodzaak onze “pale blue dot” te beschermen zowel duidelijk als dringend.’ En theaterregisseur Celine Daemen laat haar publiek de onderwereld uit  klimmen in de VR-ervaring Eurydice. Zulke werken, die niet bestaan uit één origineel zoals een schilderij, maken onze definitie van ‘authentiek’ fluïde,  schrijft  Liselore  Tissen,  onderzoeker aan de Universiteit Leiden.

Maar het culturele veld lijkt niet ingericht op hybride. Misschien omdat het begrip zich moeilijk laat vangen: cultuurprofessionals hanteren verschillende definities, viel op tijdens het samenstellen van deze Boekman. Die ongrijpbaarheid maakt het lastig om beleid te voeren. Zo ontbreekt hybride cultuur vaak in de structurele subsidieregelingen, schrijft Tanja Zuijderwijk van Cultuurloket  DigitALL. ‘Er gaat veel aandacht uit naar metingen van publieksaantallen en impact. Dit past niet bij digitale innovatie, waarbij toepassingen jaren in gebruik zijn voordat ze hun waarde bewijzen.’

En voor auteursrechten schiet wetgeving tekort in het geval van hybride cultuur, vertelt Hanneke Holthuis van Pictoright. ‘Eerst ging schending van beeldrecht om fysieke kopieën van een specifiek werk, vaak met kunsthistorische waarde. Nu gaat het om grootschalige inbreuken, zoals het massaal delen van afbeeldingen op Instagram.’

Er is ook een analoge tegenbeweging gaande. Vinyl is al een poos terug, filmrolletjes ook. En in clubs worden telefooncamera’s afgeplakt voor een analoge  ervaring.  Binnen de nachtcultuur vermengen kunstvormen zich zonder te leunen op digitale middelen, laat Melisa Cenik zien in haar reportage.

Pieter Hoexum eindigt dit nummer met een filosofisch eerbetoon aan de rommeligheid van de analoge cultuurbeleving. Dringen voor de Mona Lisa, gehoest tijdens een concert. ‘We gaan de deur niet uit op zoek naar perfectie, maar naar menselijkheid.’

Tijdschrift Boekman x Esther Hammelburg: Hybride cultuurervaring

Op donderdag 25 juni (15:00 – 16:45 uur + borrel) organiseren tijdschrift Boekman en Esther Hammelburg (onderzoeker Hogeschool van Amsterdam en Boekman Dissertatieprijswinnaar 2025) een verdiepend programma rondom het themanummer Online/Offline.