Op donderdag 30 september 2027 organiseert de Boekmansticchting in samenwerking met de Rijksuniversiteit Groningen , Kunstraad Groningen en de Landelijke Werkgroep Cultuurbeleid de conferentie ‘Cultuur en democratie’.
Wat draagt cultuur bij aan een democratische samenleving? En wat is er nodig zodat cultuur zich in vrijheid kan blijven ontwikkelen in tijden van toenemende maatschappelijke spanningen en de opkomst van autocratische bewegingen?
Voor deze conferentie nodigen we onderzoekers, makers en andere vertegenwoordigers uit de culturele en creatieve sector uit om onderzoek naar de relatie tussen kunst, cultuur en democratie te presenteren.
Bijdragen moeten aansluiten op een of meer van onderstaande vraagstukken rondom (1) artistieke vrijheid en culturele ontplooiing; (2) culturele democratie en (3) maatschappelijke polarisatie.
Bijdragen uit een diversiteit aan disciplines zijn welkom: wetenschappelijk, ontwerpend, artistiek en beleidsgericht onderzoek, maar ook gemeenschapsgericht onderzoek en actieonderzoek.
Waarom deze conferentie?
Vrije culturele ontplooiing hoort – net als persvrijheid, academische vrijheid en onafhankelijke rechtspraak – tot de fundamenten van de democratische rechtsstaat. Deze vrijheden staan echter in toenemende mate onder druk.
In de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (1948) staat dat ieder mens het recht heeft om vrijelijk deel te nemen aan het culturele leven van diens gemeenschap en te genieten van kunst. Toch lopen populistische bewegingen wereldwijd in steeds feller uitgevochten cultuuroorlogen te hoop tegen culturele vrijheden en culturele uitingen. In een verhardende samenleving lijkt het ideaal van een culturele democratie waarin verschillende gemeenschappen op een vreedzame wijze vormgeven aan een diversiteit van kunst- en cultuuruitingen verder uit zicht te raken.
In een tijd van maatschappelijke polarisatie en groeiend antidemocratisch populisme is vrije culturele expressie van fundamenteel belang voor het beschermen van de democratie. Of zoals filosoof Kees Vuyk het in Boekman #145 formuleert: “Kunst is hier de spreekwoordelijke kanarie in de koolmijn.” “En niet alleen de kanarie moet gered, maar de hele kolenmijn.”
Centrale vraag
Hoe kan culturele vrijheid beschermd én versterkt worden en hoe kan de samenleving zich weren tegen aantasting van artistieke vrijheid van expressie en van culturele ontplooiing?
Drie hoofdthema’s
Artistieke vrijheid en culturele ontplooiing
In The state of artistic freedom 2026 spreekt Freemuse van “democratic decline” in de hele wereld. Daarnaast signaleert de Raad voor Cultuur in het advies Makers (z)onder druk (2026) dat makers steeds vaker te maken krijgen met intimiderende druk en bedreigingen.
- Op welke manieren staat de vrijheid van expressie onder druk (door ofwel overheidskeuzes of maatschappelijke polarisatie) en wat kan daartegen gedaan worden? Welke rol spelen overheidskeuzes, culturele instituten en makers hierin?
- Wat is de relatie tussen het maatschappelijke draagvlak voor kunst en de ruimte voor artistieke vrijheid van expressie en hoe ontwikkelt deze zich?
- Hoe kan artistieke vrijheid van expressie en culturele ontplooiing duurzaam worden beschermd?
Culturele democratie
Culturele democratie draait om vragen over welke cultuur, welk erfgoed en van welke groepen en gebieden, van belang is. Ook gaat het over de vraag hoe cultuurbeleid vorm krijgt en wie daarover beslist (Kolsteeg 2026).
- Hoe zien we culturele democratie in de culturele praktijk en hoe kunnen instituten en overheden een bijdrage leveren aan de kwaliteit van de democratie in het algemeen?
- Welke culturele uitingen, cultureel erfgoed of welke groepen staan onder druk of moeten juist verder versterkt, zichtbaarder of beter vertegenwoordigd worden in het culturele beleid? En hoe dit te doen?
- Welke rol speelt kunst- en cultuuronderwijs in het realiseren van culturele democratie?
Maatschappelijke polarisatie
Met het derde thema zoomen we in op de gevolgen van maatschappelijke polarisatie en populisme voor het culturele landschap. Sociale mediaplatformen zijn het strijdperk geworden van heftige cultuuroorlogen die door de commerciële en politieke belangen van bedrijven worden aangejaagd.
Techgiganten bepalen in toenemende mate de toegang tot cultuur en de wijzen waarop mensen hierover elkaar online en in het verlengde daarvan, offline, tegemoet treden. Tegelijkertijd bieden deze platformen ook kansen om overheidscensuur te omzeilen en kritische kunst of boodschappen via kunstuitingen naar buiten te brengen (Kolsteeg 2026, Freemuse 2026).
- Welke praktijkvoorbeelden zijn er die wijzen op de inperking van de artistieke vrijheid van expressie (door ofwel overheidskeuzes of maatschappelijke polarisatie)?
- Welke mogelijkheden of juist bedreigingen bieden sociale media platforms en de invloed van techgiganten voor artistieke vrijheid van expressie en culturele ontplooiing?
- Hoe kunnen culturele makers en organisaties omgaan met maatschappelijke polarisatie? En hoe kan polarisatie verminderd worden of juist op een waardevolle manier ingezet worden?
Richtlijnen voor onderzoeksvoorstellen
In te dienen voorstellen:
- Gaan expliciet in op één of meerdere bovengenoemde vragen of voegen hier nieuwe relevante vragen aan toe.
- Beschrijven kort de aard van het onderzoek, bijvoorbeeld artistiek, ontwerpend, wetenschappelijk, beleidsonderzoek.
- Beschrijven kort de beoogde vorm van presentatie (lezing, performance, workshop, panel, interventie…)
- Worden aangeleverd in tekstvorm (250-300 woorden) of audio/videovorm (2 minuten) in het Nederlands of het Engels
De presentaties tijdens de conferentie duren twintig minuten. De deadline voor het insturen van een voorstel is 1 april 2027 via onderstaand formulier.
De voertaal van de conferentie is Nederlands, Engelstalige bijdragen zijn welkom.
