Verslag: Cultural Currency Conference 2026

De dag vormde het tweede deel van de conferentie die afgelopen oktober startte met een ontwerpsessie voor een nieuw fonds dat aansluit op leefwerelden. Sprekers en panelleden uit zowel de leefwereld van the culture als de systeemwereld zochten samen naar wat er nodig is om te werken in de tussenruimte tussen die twee werelden. De rode draad: alleen gesprekken voeren is niet genoeg. Wie die ruimte serieus neemt, financiert anders, ontwerpt samen en geeft meerstemmigheid echt de ruimte.

Van fototentoonstelling naar fonds 

The culture wordt volwassen, zo klonk het in de opening. Die ontwikkeling is terug te zien in de geschiedenis van de conferentie zelf. Tijdens de eerste editie maakte het Unesco-rapport (On)vervangbaar (2023) en een fototentoonstelling verschillende leefwerelden zichtbaar. De tweede editie ging een stap verder: deelnemers werkten met prototypes vanuit die leefwerelden. In de derde editie volgde een hackathon. Afgelopen oktober kwamen deelnemers bijeen voor een ontwerpsessie voor een nieuw fonds; deze dag was het vervolg daarop.

René Bekkers: ‘wie verdeelt het geld, en hoe?’ 

De keynote was van René Bekkers, hoogleraar filantropie aan de Vrije Universiteit, waar hij onderzoek doet naar de rol van vermogensfondsen. Hij nam het publiek mee in een ogenschijnlijk eenvoudige vraag: hoe besluit je hoe je 200 miljoen euro in Nederland verdeelt? 

Om die vraag te beantwoorden schetste Bekkers eerst waar het geld vandaan komt. Hij onderscheidde zes bronnen van financiering: huishoudens, nalaters, fondsen, bedrijven, loterijen en vrijwilligers. Samen geven zij elk jaar zo’n 5,3 miljard euro aan maatschappelijke doelen, vooral aan zorg en welzijn, goede doelen, religie en sport. Een groot deel van de middelen van vermogensfondsen gaat bovendien Nederland weer uit, terwijl ons land zo’n 36.000 maatschappelijke initiatieven telt. 

Inclusief financieren betekent volgens Bekkers meer dan geld anders verdelen. Het gaat erom dat de doelgroep zelf aan tafel wordt uitgenodigd bij het ontwerpproces. Initiatieven gaf hij het advies om toch aan te sluiten, zodat ze worden meegeteld en hun stem wordt gehoord. Ook zette hij vraagtekens bij de impactmeting: geef het geld liever direct aan een initiatief, tenzij je echt direct iets kunt doen met de resultaten van zo’n meting. 

Daarbij liet hij zien dat geld met verschillende gradaties van vrijheid kan worden gegeven. Het begint bij projectfinanciering. Vrij besteedbare projectfinanciering laat al meer ruimte, omdat de controle minder is, en vrij besteedbare programmafinanciering biedt ruimte voor de langere termijn. De meest vrije vorm is geld geven zonder precies te weten wat ermee gaat gebeuren. Juist vermogensfondsen hebben die mogelijkheid. 

Toch blijven er dilemma’s. Hoe zit het met verantwoording? Wat betekent deze vrijheid voor strategie en impact? En hoe pak je structurele barrières aan? Op de vraag hoe je diversiteit vergroot, wees Bekkers naar de tussenruimte, in de wetenschap ook wel third party information genoemd, die je kunt inzetten als een soort extra paar ogen. De tussenruimte weet, ziet en voelt wat potentie heeft en door daar het vertrouwen neer te leggen, creëer je de vrijheid om te experimenteren, groeien en ontwikkelen. 

Tekst gaat verder onder de afbeeldingen

Panel 1: randvoorwaarden voor werken in de tussenruimte 

In het eerste panel ging moderator Munganyende in gesprek met Kesha Felipa en Samir el Hadaoui, beide onderdeel van de Community of Practice: Democratisering van Cultuur. Een onderzoeks- en experimenteerruimte die een jaar lang werd gefaciliteerd door de Boekmanstichting en The Niteshop. De uitkomsten van dit traject zijn gebundeld in de publicatie Samenwerken in de Tussenruimte (2026). Het gesprek ging over de vraag wat er nodig is om in de tussenruimte te werken. Meerstemmigheid stond daarbij centraal. Die moet niet alleen uit de grote steden en de Randstad komen, maar ook uit de provincies. The culture heeft volgens het panel geen eenduidige definitie nodig, zolang die meerstemmigheid maar ruimte krijgt. 

Het panel was kritisch over de rol van het gesprek zelf. Alleen gesprekken voeren is niet genoeg: wie een gesprek tussen systeemwereld en leefwereld faciliteert, kan de scheiding tussen beide juist in stand houden. Het gaat erom niet alleen op te halen en in gesprek te blijven, maar ook samen iets uit te werken en ontwerpvraagstukken gezamenlijk te beantwoorden. 

Kesha Felipa, hybride West-Brabantse maker én beleidsmaker, vertelde hoe ingewikkeld het is als je wieg niet in de systeemwereld stond, maar je er als volwassene wel terechtkomt. Dat kan botsen, bijvoorbeeld als je zelf kwalitatief denkt en het systeem kwantitatief. 

Hoe dat voelt, werd duidelijk in de metafoor van de gang die Munganyende zelf ervaart: Mensen vanuit the culture komen terecht in een donkere gang. Daar komen ze weer een gang tegen, misschien met een deur die op een kier staat en die mogelijk naar nog een gang leidt. Uiteindelijk komen ze wel bij hun doel uit, maar eerst hebben ze lang in het duister moeten tasten, zonder enige informatie. Mensen buiten the culture weten vaak wel de weg: bij de gemeente kun je hiervoor terecht, er zijn fondsen waar je iets mee kunt, er zijn subsidies die ook voor jou bedoeld zijn. Dat maakt het niet per se makkelijker, maar je hoeft maar één donkere gang door. Je ziet het licht aan het einde van die gang al, omdat je weet waar de open deuren zijn en welke richting je op moet lopen. 

Jan Jaap Knol: ‘het gesprek is nooit af ‘

Directeur van de Boekmanstichting, Jan Jaap Knol, lanceerde vervolgens de publicatie Samenwerken in de tussenruimte, wat onder andere voortkomt uit de jarenlange samenwerking tussen met The Niteshop. Jan Jaap beschreef de Community of Practice als een intens proces. Eigenlijk, zo stelde hij, zou je zo’n gesprek continu moeten voeren. Het gesprek is dus niet af en de hoop is dat de werkvorm de verbinding tussen systeemwereld en leefwereld versterkt op de juiste voorwaarden, zoals terug te lezen in de publicatie.

Knol keek ook vooruit. Volgend jaar organiseert de Boekmanstichting de onderzoeksconferentie ‘Cultuur en Democratie’ op 30 september 2027 in Groningen. Hij sloot af met een dankwoord aan iedereen die aan het traject heeft bijgedragen. 

Tekst gaat verder onder de afbeeldingen

Panel 2: navigeren vanuit het systeem 

Het tweede panel draaide de blik om: hoe navigeer je de tussenruimte vanuit het systeem? Aan tafel zaten Şerife Dikbaş, transitieregisseur bij de gemeente Rotterdam (Rotterdam Circulair), en Patrick van der Hijden, kwartiermaker maatschappelijke weerbaarheid bij PONT (Publieke Ontwerppraktijk).

Het panel zette vraagtekens bij de woorden waarmee het gesprek vaak wordt gevoerd. Door systeemwereld en leefwereld steeds zo te benoemen, houd je een binaire tegenstelling in stand, terwijl die er niet is of niet hoeft te zijn. Waardevoller is het om te kijken waarin de werelden op elkaar lijken, zodat er een generatieve ruimte ontstaat. Daarbij doet de positie ertoe van waaruit je iets benadert, de facingness, een term geïntroduceerd door The Niteshop.

Motivatie: Wat drijft je (of de betrokkene) om op een bepaalde manier te handelen?
Resultaat: Wat levert die handeling concreet op?
Belang: In wiens voordeel of belang is de uitkomst? 

Dat verandering ook aan identiteit raakt, bleek uit het project Kleermaker van de toekomst (Abi 2.0), waar Dikbaş aan meewerkte. Hoe krijg je mensen mee in een verandering? Vanuit de systeemwereld gaat het vaak één stap vooruit en twee stappen achteruit, en dan is de vraag hoe je loyaliteit behoudt en hoe je daarmee omgaat. 

Het panel benoemde ook wat werken vanuit het systeem lastig maakt. Communicatieve ruis speelt een grote rol, terwijl de samenleving een product is van relaties en verbindingen, niet van losse punten. Wie vanuit een ambt werkt, heeft bovendien een verantwoordingsplicht en voelt daardoor soms minder ruimte om vertrouwen te geven, ondanks dat het er misschien wel is. Om te voorkomen dat alles van individuele mensen afhangt, is een netwerk van verschillende individuen nodig. En geef taal aan het werk dat je doet, zonder dat alles formeel geborgd hoeft te worden, want met formele borging ontstaan er weer nieuwe spelregels. 

Tot slot 

Na de panels volgde het spel ‘Werken in de Tussenruimte’ waarin aanwezigen zelf aan de slag gingen met een toekomstig scenario. Welke overwegingen maken beleidsmakers, fondsmedewerkers en onderzoekers vanuit hun institutionele positie? De dag liet zien dat de tussenruimte geen vaste plek is, maar een generatieve plek die samen gemaakt wordt: met geld dat vrijer wordt gegeven, met gesprekken die uitmonden in gezamenlijk ontwerp en met taal die meebeweegt in plaats van stilstaat. Volgend jaar bestaat de CCC vijf jaar. 

Tekst door Yasmine Setoe & Fotografie door Gabriel Freitas