Verslag Cultuurmonitor 2025 – editie 2026

De Cultuurmonitor die de Boekmanstichting op maandag 13 april presenteerde in de LocHal in Tilburg, is een verbazingwekkend gedetailleerde verzameling gegevens over ontwikkelingen in het veld. De presentatie – een samenwerking met KunstLoc Brabant en de Creatieve Monitor – trok 150 bezoekers. Van cultuurorganisaties en overheden op regionaal en rijksniveau tot onderzoekers en muziekensembles.

De Cultuurmonitor biedt een overzicht van de staat van de cultuur in Nederland, en is gebouwd op uitgebreid en gedegen onderzoek. Vergelijkingen maken met het nabije verleden, en zo trends constateren, is mogelijk omdat onderzoekers kunnen terugvallen op monitors van eerdere jaren.

De verzameling gegevens die in de monitor te vinden is, loopt langs verschillende lijnen. Aan de ene kant zijn er de domeinen, oftewel disciplines als beeldende kunst, muziek en design. Aan de andere kant zitten de thema’s. Die bestrijken gebieden als beroepspraktijk en diversiteit, inclusie en gelijkwaardigheid, en zijn niet per se gebonden aan disciplines. Ook de ontwikkeling van nieuwe technologieën behoort tot de thema’s, alsmede hoe de cultuur ervoor staat in de regio’s.

Cultuur is breed aanwezig en het publiek is er weer

De middag werd geopend met een hiphop- en voetbalperformance onder leiding van danser Arjuna Vermeulen. Vervolgens presenteerde Maartje Goedhart, coördinator onderzoek van de Boekmanstichting, de drie meest opvallende trends op basis van de geüpdatete Cultuurmonitor: cultuur is breed aanwezig en het publiek is er weer; de financiële en arbeidsmatige basis is kwetsbaarder dan dat herstel doet vermoeden; technologie en maatschappelijke polarisatie grijpen direct in op het werk van makers en instellingen.

Vervolgens konden de deelnemers dieper de data induiken in drie deelsessies: over cultuurparticipatie, over diversiteit, inclusie en gelijkwaardigheid, en onderzoeker Paul Rutten presenteerde de nieuwste editie van de Monitor Creatieve Industrie die de ontwikkeling van de culturele sector vanuit economisch perspectief belicht.

Luistervinken

‘De ontwikkelingen in luistergedrag liggen misschien voor de hand, maar je moet een stellig vermoeden eerst in cijfers bevestigd zien voor je daar actie op kunt ondernemen. Op aannames kun je geen beleid organiseren’, zei Koen van Eijck, hoogleraar Cultural Lifestyles aan de Erasmus Universiteit aan het einde van de middag. Hij had zojuist de deelsessie Cultuurparticipatie VTO gevolgd, waarin de resultaten van het grootschalige onderzoek naar vrijetijdsbesteding besproken werden.

Van Eijck was als een van de drie ‘luistervinken’ aanwezig bij een van de deelsessies waarin onderwerpen uit de monitor werden uitgelicht. Samen met directeur van het Eindhovense MU Art House Angelique Spaninks en Kunsten ’92-directeur Astrid Weij bracht hij na afloop van de deelsessies verslag uit.

Als belang van de Cultuurmonitor ziet Van Eijck ‘het informeren van de sector, de politiek en het onderzoek over de stand van zaken in de culturele wereld. Waar gaat het goed, welke ontwikkelingen kunnen we tegemoet zien, over welke aspecten is het publiek wel of niet tevreden, hoe staat het er financieel voor? Deze onderwerpen zijn van groot belang voor instellingen en beleidsmakers. Zij moeten zulke cijfers kennen om strategische keuzes te kunnen maken. De monitor is een enorm rijke databron, zeg maar gerust snoepwinkel, voor cultuursociologen zoals ik.’

Cijfermatig inzicht over de sector verrijken

Angelique Spaninks (MU) luisterde mee bij de deelsessie Soft Launch van de Monitor Creatieve Industrie, met onderzoeker Paul Rutten. Volgens haar is het belangrijk om cijfermatig inzicht over de creatieve en culturele sector te verrijken met andere kenmerken. ‘De Cultuurmonitor schept zonder meer een beeld dat weliswaar steeds genuanceerder wordt, maar weerspiegelt niet een-op-een de werkelijkheid. Het is statistiek over de sector, niet de sector zelf.’

Spaninks: ‘Daarom is duiding en context, het verhaal waardoor de cijfers waarden worden, van cruciaal belang. Ik wil vooral het gesprek aanjagen, zowel binnen de stad en de regio als op landelijk niveau, over de rol en betekenis van kunst en cultuur. Waarbij ik het economische perspectief dat vooral in de Monitor Creatieve Industrie centraal staat wil aanvullen met het sociale, culturele, innovatieve of dagelijkse perspectief.’

Astrid Weij (Kunsten ’92), als luistervink aanwezig bij de deelsessie Diversiteit, Inclusie en Gelijkwaardige Toegang, merkte op dat het moeilijk is om cultuur puur te vangen in cijfers. Denk bijvoorbeeld aan het meten van culturele kenmerken van makers en bezoekers, dat op gespannen voet staat met privacy. ‘Wat wil je dat er gemeten wordt? Hoe definieer je cultuur? Bovendien moet je naast tellen ook vertellen. Het verhaal is belangrijk.’

Daar lag ook het belang van deze presentatie. De aanwezigen konden in de deelsessies en in onderlinge gesprekken de cijfers uit de Cultuurmonitor vertalen naar de eigen situatie, of het in een bredere context plaatsen.

Nationale en regionale samenwerking

In de plenaire afsluiting onderstreepte Meintje de Roest, adviseur kennis & onderzoek bij Kunstloc Brabant, de meerwaarde van samenwerking tussen landelijke en regionale organisaties. Als voorbeeld ging ze in op ‘Waarde van Cultuur’, de monitor van de provincie Noord-Brabant. In de Cultuurmonitor Brabant worden regionale data uitgelicht die via het dashboard één-op-één gekoppeld zijn aan de Cultuurmonitor van de Boekmanstichting. Op deze manier ontstaat een volledig overzicht van cultuur en beleid.

In de ontmoetingshal had Roos Ingenhoven, student Kunst & Economie (HKU), een interactieve intentiemuur opgezet. Bezoekers hadden aan het begin van de middag de vraag van haar meegekregen: ‘Wat neem je mee naar huis?’ Aan het einde van de dag hing de installatie vol met briefjes waarop bezoekers hun gedachten achterlieten. Op een ervan was te lezen: ‘Wat is er een hoop data beschikbaar! Nu aan iedereen de taak om die te verkennen en toe te passen’.